Erika Ribu er skribent, rettleiar, forfattar og frilansjournalist. Nyleg var ho gjest på Hemalipodden der ho snakka om det ho kallar det nådelause arbeidslivet. Ho meir enn antydar at det at so mange blir stressa og utbrende, skuldast arbeidsplassen og ikkje dei sjølve. I våre dystre tider med ein etter mi meining fullstendig mislykka New Public Management-politikk, er dette eit friskt pust i ein debatt der all skuld elles blir lagt på den tilsette. I samarbeid med psykolog Sara Skilbred Fjeld skreiv Ribu boka Det nådeløse arbeidslivet, som dei kallar ei omvendt sjølvhjelpsbok. Kort fortalt er det sjølve struktureringa av arbeidslivet som fører til at folk slit seg ut og må skifte beite – spesielt ser ein dette innan helsesektoren, som eg sjølv har jobba i 17 år.

Eg kunne knapt ha vore meir einig med ho. I den over ein time lange samtalen med journalist Guro Høgberg, kjem Ribu med fleire interessante observasjonar, mellom anna at det rundt tusenårsskiftet fann stad eit skifte av fokus frå sjølve strukturen i arbeidslivet, og over på individet. Velkjende fenomen som høgt sjukefråvær og det at folk forlét yrket gjekk frå å bli skulda på forhold hjå arbeidsgjevar, til å berre skuldast forhold hjå dei tilsette. Eg sjølv ser i stadig større grad at arbeidsplassar er dårleg bemanna, har dårleg leiing og manglar evna til å ivareta dei tilsette – og likevel er det dei tilsette som får all skulda. «Om du ikkje likar jobben, kan du jo berre få deg ein ny jobb,» er eit klassisk svar. Eller, som ein her namnlaus føredragshaldar innan vernetenesta ein gong spurde meg lett hånleg: «Trur du arbeidsforholda er noko betre i Zimbabwe?». Fullstendig usakleg argument, som ikkje på nokon måte svarte på det opphavlege spørsmålet: Kvifor blir det norske arbeidslivet stadig meir brutalisert?

Då eg sjølv var resultateiningsverneombod rundt 2015-2016, var det i fagforeiningsrørsla stort fokus på mellombelse kontraktar; det var for ein helsefagarbeidar på den tida vanskeleg å få ein stillingsprosent å leve av, langt mindre fast stilling. Eg måtte sjølv kontakte fagforeininga for å få fast stilling, og administrasjonen gav uttrykk for at dette var «dårleg gjort» av meg sidan eg som overordna verneombod visste at det var «overtallighet» i etaten. Her skal eg skyte inn at «overtalligheten» var ein bedriftsøkonomisk, fullstendig teoretisk konstruksjon; i røynda var det underbemanning, noko vi på golvet følte kvart einaste skift. Vi jobba ræva av oss under til tider kummerlege forhold, og eg valde til slutt å varsle Arbeidstilsynet i november 2015. Resultatet vart at dåverande einingsleiar skjelte meg ut, kalla meg «illojal» og sa at dette verka negativt inn på tilliten dei hadde til meg. Like etter vart dei kritikkverdige forholda i varselet mitt derimot retta opp. Men den imaginære «overtalligheten» vart verande der, og til slutt bestemte einingsleiaren seg for at det var eg som var «overtallig». Eg vart flytta over til Etat for sykehjem i oktober 2017, etter at eg eit år tidlegare hadde blitt flytta med tvang til det etter kvart so berykta bufellesskapet frå helvete. Eg miste då – i september 2016 – vervet som resultateiningsverneombod, og mine fiendar vann takka vere inkompetent leiing. Hadde sokalla «ekspertar» kome med meiningane sine om kven som hadde skulda, hadde skulda lege hjå arbeidsgjevar dersom dette skjedde på 1990-talet. No ville dei påstått at all skulda låg hjå meg, sidan eg ikkje kunne tilpasse meg arbeidsforhold som var so dårlege at dei var brot på Arbeidsmiljølova.

Det at ei bedrift med forsett driv med underbemanning, har naturlegvis med økonomi å gjere. Spesielt private føretak er notoriske, men problemet er like ille innan offentlege føretak. Dei får ein viss sum med midlar å bruke, og i samråd med verneombod og tillitsvalde (men mest av alt seg sjølve) lagar leiinga deretter bemanningsplanar som dei påstår er fagleg forsvarlege. Absolutt alt handlar om pengar, for innan New Public Management er profitt overordna absolutt alt anna, inkludert dei levande menneska som jo jobbar i bedrifta, og som bedrifta er heilt avhengig av. Når det er anbod inne i biletet, vil bedrifta som greier å operere med minst moglege kostnader vere den som får anbodet, sokalla «konkurransedyktighet». Mellombelse kontraktar er særs beleileg for arbeidsgjevar, sidan dei då enkelt kan fjerne tilsette som av ymse årsaker ikkje passar inn i bedrifta. Sjølv ved faste tilsettingar kan «upassande» tilsette enkelt fjernast, for dei fleste arbeidskontraktar opererer med seks månaders prøvetid, der den tilsette erfaringsmessig kan seiast opp på grunn av bagatellar: manglande tilpassing til arbeidet eller manglande fagleg dyktigheit. Dette er reine skjønnsspørsmål, og dersom arbeidsgjevar ikkje finn konkrete døme, blir desse dikta opp. Har den tilsette høg ansiennitet, er vedkomande dyrare for bedrifta enn yngre tilsette, og iallfall dyrare i drift enn ufaglærte utlendingar som nesten aldri skjøner rettane sine. Billeg, underkua arbeidskraft ser strålande ut på budsjettet, og so får det heller våge seg om bedrifta til slutt blir saksøkt.

Hjå meg byrjar det med éin gong å ringje varselsbjøller dersom arbeidsgjevar vil ha meg med på aktivitetar utanfor den avtalte arbeidstida. Dei mest lettlurte og naive tilsette synest det er kjekt å bli invitert ut på middag og blåturar med sjefen, sokalla «team-building». Dette er i røynda gjort for å minne den tilsette på at han eller ho står til disposisjon for arbeidsgjevar òg utanfor arbeidstida – og det å invitere tilsette ut på byen er til dømes eit glimrande høve for sjefen å finne ut korleis dei tilsette fungerer i sosiale settingar, og om dei til dømes kan å drikke med moderasjon. Dette er ei særs utspekulert form for overvaking. Josef Stalin skal ha nytta ein liknande taktikk for å finne ut kven som var lojale mot han: Han bad dei heim til seg og skjenkte dei, slik at somme forsnakka seg. Måndagen etter inviterte han dei inn til samtale, og «samtalen» enda som regel med eit nakkeskot. Om sjefen vil invitere deg ut på middag, blåtur, bowling, kva som helst – sei eit bestemt nei. Om du etterpå plutseleg blir innkalla til drøftingsmøte, veit du nøyaktig kvifor. Moderne sjefar hatar tilsette som ikkje kan kontrollerast, for kva godt gjer styringsretten overfor tilsette som ikkje kan styrast?

Det norske arbeidslivet har etter mi meining blitt øydelagt av New Public Management og spesifikt HR, «human resources». Menneske er ikkje «ressursar» eller «maskiner» som kan utnyttast etter kva arbeidsgjevar finn for godt. Dei aller fleste lever ikkje for å jobbe, dei jobbar for å leve. Å ha eit arbeidsliv som blir stadig meir brutalisert (om dei kallar det «konkurransedyktig» eller andre påfuglord), vil føre til at stadig fleire fell utanfor det ordinære arbeidslivet. Og i våre dagar er det meir enn nok menneske som ikkje fungerer i vanleg lønt arbeid, slik som «gullstolfolket» (utan at eg i denne meiningsartikkelen går inn i detalj sidan det i dette tilfellet er irrelevant). Å slite seg frå sans og samling, berre for å bli sparka på ræv ut i arbeidsløyse for den minste bagatell, vil alvorleg traumatisere menneske – og eg kan personleg skrive under på at det å misse jobben er ei livskrise, faktisk noko av det verste som kan skje i det moderne livet.

Erika Ribu har heilt rett i at arbeidslivet er nådelaust. Difor er det etter mitt syn livsviktig – bokstavleg tala – at so mange som mogleg fortel si historie frå arbeidslivet. Arbeidsgjevarar vil nok vegre seg for å begå overgrep mot dei tilsette dersom dei veit at dei kjem til å bli eksponert. Vi må alle bli varslarar i eit tappert forsøk på å forbetre arbeidslivet. Dette er eit systemisk problem, eit dysfunksjonelt rotte-race der leiarar ser seg blinde på tal på ein dataskjerm og driv rovdrift på dei tilsette. Og nei, eg trur ikkje ting er betre i Zimbabwe. Men dette er ikkje eit fattig u-land. Iallfall ikkje enno.