Noreg skjøner ikkje vondskap: Anders Behring Breivik bør aldri sleppast fri

Av Simon Cottee, Unherd. Omsett av saksyndig.

Simon Cottee føreles i kriminologi ved Universitetet i Kent.

Anders Breivik er eit monster som fortener ein sakte og smertefull død. Men norsk kriminalomsorg er altfor human til å påføre denne mest umenneskelege av alle drapsmenn den forma for straff: Breivik, som drap 77 menneske i ytre høgre-grusomheit i 2011, residerer i ein treroms suite som inkluderer ei tredemølle, eit kjøleskap, ein TV med ein DVD-spelar, ein Sony PlayStation og eit skrivebord med ei skrivemask.

Sist veke møtte Breivik opp på ei høyring der han bad om å bli sett fri frå fengsel. Dersom du ikkje kjenner til prosedyremekanikken i Noregs kriminalrettssystem, kan du nok tru at «Breivik» og «prøvelauslating» har ingenting i same setning å gjere. Men i Noreg er forbrytarar lovleg berettiga til å søkje om prøvelauslating etter at halve fengselsstraffa er sona.

Breivik, som i 2016 på latterleg måte sendte inn klage på at han var offer for nedverdigande og inhuman behandling i fengsel, og som no har sona 10 år av sin dom på 21 år, kom aldri til å seie frå seg høvet til å vidare latterleggjere stordommen til sine liberale fangevaktarar: då han gjekk inn i rettslokalet, ulasteleg kledd i ein svart, tettsitjande dress som var smurt over han som ein billeg sjølvbruningsspray, gjorde han nazi-salutt. Deretter gav han ein timelang tale, der han sa: «I dag tek eg sterk avstand frå vald og terror… Eg gjev dykk herved mitt æresord at dette er bak meg for alltid,» og strevde med truverda ikkje minst av å trekkje fram ordet «ære». Av ein eller annan grunn lét retten denne farsen bli filma og kringkasta. Den tillét derimot ikkje farsen av å setje han fri: Breivik vart nekta prøvelauslating.

Som ein kriminolog skal eg liksom ikkje seie at Breivik er eit monster, langt mindre uttrykkje nokre hemntørstande kjensler mot han. Heller burde eg plassere han i ein vidare kontekst og motstå den forførande freistinga å «Andre» han.

Eg skal liksom seie at han er eit produkt av samfunnet, der hans mordariske handlingar talar til den djupe framandgjeringa som enkelte unge menn erfarer i ei spirituelt utarma verd på Slutten av Historia. Eller eg skal liksom framheve korleis Breivik hadde internalisert traumet frå ein smertefull barndom – mora hans prøve å gjere han og systera hans foreldrelause då han var eit barn – og deretter søkje å utlikne traumet ved å valdeleg påføre det dei folka som budde i det same utarma samfunnet. Eg skal liksom ta all monstrositeten som Breivik slapp laus mot hans mange offer, dei fleste tenåringar, og kausalt binde det ikkje til personen Breivik, men til andre kjelder av sosial dysfunksjon som produserte han. Eg skal liksom seie at Breivik er, for å anneksere tittelen av Åsne Seierstads beretning om massakren hans, En av oss.

Som ein kriminolog som studerer terrorisme, er eg altfor kjent med Hannah Arendts tese om at medan menneskeleg vondskap kan vere monstrøs, er dei som utfører den ofte patetiske menn (og stundom kvinner) som er verken demoniske eller sadistiske, men vanlege menneske med små, tarvelege motiv, som karriereavansement, å gjere overordna til lags, eller å ikkje vilje stikke hovudet ut i frykt for fordømming.

Då eg fyrst las Christopher Brownings Ordinary Men, ei bok om korleis vanlege tyskarar frå alle lag i samfunnet, viljug deltok i utandørs slakting av titusenvis av jødiske sivile i okkuperte Polen mellom 1941 og 1942, vart eg imponert av boka sitt altoverskuggande Ardendt-ske argument den verka djup og radikal. Ifølgje Browning utførte ikkje mennene i Politi-reservebataljon 101 drap fordi dei var fanatikarar motiverte av den mordariske anti-semittismens ideologi, men fordi dei var psykologisk svake.

I Brownings ord: «Å bryte ut av rank-hierarkiet, å ta til seg openlyse ikkje-konformistisk åtferd, var rett og slett utanfor evna til menn flest. Det var enklare for dei å skyte…» Eit vidare argument materialiserer seg snart: at der finst ei linje av godt og vondt som går gjennom kvart menneske; at vi alle, når omstenda tillèt det, er i stand til å utføre horrible, umenneskelege handlingar.

Eg har no gjeve meg til å tenkje på denne beretninga om menneskeleg vondskap som banalt og delvis. Og eg har gjeve meg til å mislike den overflatiske måten beretninga er uttrykt på av sine forsvararar, som om dei deler ei eller anna djup og urovekkjande sanning om den menneskelege tilstanden som går plebeiarane hus forbi, med alt sitt snakk om vondskap og mytiske monster.

Vel, ikkje alle er vi i stand til å vere umenneskelege, og medan somme menneske i frykt fell under vekta av gruppedynamikk og begår drap, kan andre knapt vente med å byrje med slaktinga og treng berre eit syltynt grunnlag for å gå berserk. Og andre igjen ikkje berre nektar å følgje ordre, men grip modig inn for å stoppe sine følgjesveinar frå å drepe sivile.

Problemet med den Arendt-ske tesen om vanlege drapsmenn, og den vidare konsensus som har hardna rundt den, er at den ikkje kan forklare ideologisk lidenskapelege menn som frydar seg over ideen om å drepe og audmjuke i hopetal sine innbilte fiendar. Menn som Breivik.

Greitt nok, Breivik var ein kvapsete, grisøygd tapar med blondt, sveitt hår – som alt no er barbert vekk. Som Seierstad fortel i boka si, var Breiviks liv ein utbrodert katalog av miserable feilslag. Problemet var hans vanvitige narsissisme, nag og sinne, som saboterte han i kvar sving.

Som tenåring gjenskapte han seg sjølv som ein graffiti-artist kalla «Morg», som påstod at han var topp-«taggaren» i Oslo. Men var bedriten og irriterande og vart snart ekskludert frå «taggar»-samfunnet. I ei anna gjenskaping prøvde han lykka i å selje falske universitetsvitnemål på Internett, til han nesten vart teken. Deretter vart han medlem i innvandringsfiendtlege Framstegspartiet, med det føremål å bli politikar. Heller ikkje det vart noko av. Spesielt damer såg ut til å finne han radioaktiv: han bestilte ei kviterussisk postordrebrud som stakk heim att so fort ho var komen. Han dreiv og skrytte til vennene sine at han var ein bordell-mann; dette sjølvrettferdige og avsky-utsette krypet var truleg livredd damer.

Men trass alle desse tarvelege og altfor menneskelege detaljane, var Breivik eit singulært individ med ei troglodytisk [holebuar-/einebuar-aktig; oms.an.] indre verd som fekk han til å skilje seg ut. Rundt 2006 flytta han tilbake til mora si og trekte seg tilbake frå verda, og levde nesten fullstendig i sin eigen fantasi. Han vart besett av ideen om at kvit, europeisk kultur var under eksistensiell trugsel frå omstreifande, plyndrande hordar av muslimske migrantar, hjelpt av kvite kulturelle marxistar og multikulturalistar. Og han byrja å nære fantasien at han ville leie ein hemmeleg orden av riddarar for å stoppe dette kulturelle «folkemordet».

Ja, Breivik var ein tosk og ein radikal tapar, men han var ingen vanleg drapsmann som følgde ordre, framleis mindre ein eller annan fargelaus byråkrat som orkestrerte massemord frå bak scena, som var tilfellet med Adolf Eichmann, sjølve lekamleggjeringa av Arendts banale vondskap. Langt frå å vere banale, var Breiviks motiv relatert til kjensla hans av verdiløyse og mangel på virilitet. Berre ved å valdeleg knuse alle dei som hadde fått han til å føle seg svak og patetisk, kunne han gjenreise kjensla si av mannleg «ære». Kort fortalt var Breivik ein entusiastisk drapsmann som ønskte å drepe.

Ein av dei mørke ironiane som kom til syne i Breiviks høyring var approprieringa hans av liberale forklaringsmotiv for å orsake hans monstrøse åtferd. «Eg var hjernevaska,» fortalde Breivik retten fyrste dag av prosederinga. Han hadde blitt radikalisert på nettet, la han ut, og omfamna offeret språk som han so avskydde hjå andre, og det som so mange progressive tek i bruk for å rasjonalisere eller bortforklare «dei undertrykte» sine brotsverk.

Ein gong i tida beundra Breivik motviljug al Qaida, og korleis deira fotsoldatar fryktlaust omfamna døden medan dei forsvarte trua si. Der fanst ikkje ein kultur av valdeleg martyrdom blant nynazistar, og det klaga han bittert over. No verkar det som om Breivik har teke eit ark ut av jihads apologetiske spelebok, der han påstår at han vart radikalisert av farleg materiale på Internett. Medan han ikkje har gjort slik som Shamima Begum, som har eksplisitt fråsagt seg IS og deira ideologi, liknar overføringa hans av ansvar over på Internett svært mykje på ho og mange som ho.

Det er vanskeleg å vete om Breiviks påstand om at han vart radikalisert på nettet er oppriktig. Ettersom han held fram med å halde fast på nynazistisk tru, verkar det tvilsamt. Faktisk er eg tilbøyeleg til å tru at det var ein eller annan privat spøk retta mot andre nynazistar for å gjere narr av liberale som bruker den sjølvsame forklaringsmessige tropen for å orsake radikaliseringa av jihadistar.

Eg skuldar heller ikkje Breivik for å uhyre openlyst latterleggjere sine liberale undertrykkjarar, som han ser dei. I Breiviks auge er dei hans fiendar, og han er ein politisk fange. Kanskje burde norske styresmakter som respons ta han på alvor og anerkjenne han som nettopp det, noko som vil innebere å nekte han ei offentleg scene der han kan propagandisere sine avskyelege overbevisningar.

Sjølv i liberale Noreg burde toleranse ha sine grenser – so burde dyden som erklærer at sjølv den mest fanatiske og farlegaste mordar burde bli gjeven ein sjanse til å presentere ein sak for si lauslating.

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s